Marokkaanse architectuur uitgelegd: medina, riad, ksar, kasbah

Medina

Het oude ommuurde gedeelte van een Marokkaanse stad. "Medina" betekent letterlijk "stad" in het Arabisch maar is in Marokko de term voor het historische centrum. Karakteristieken:

• Stadsmuren met poorten (bab). Bab Boujeloud in Fez, Bab el Mansour in Meknes, Bab Agnaou in Marrakech.
• Smalle straatjes (derb). Vaak doodlopend, ontworpen voor voetgangers en muildieren, niet auto's.
• Centraal gelegen souk. Markten gegroepeerd per ambacht.
• Hoofdmoskee (jamaa). Het hart van de medina.
• Mellah. De voormalige Joodse wijk, vaak naast het paleis.

De grootste medina's van Marokko: Fez (oudste, UNESCO 1981), Marrakech (UNESCO 1985), Tetouan (UNESCO 1997), Essaouira (UNESCO 2001).

Riad

Een traditioneel Marokkaans huis met binnenplaats (sahn) in het midden, vaak met een fontein en sinaasappelboom. "Riad" komt van het Arabisch "rawda" (tuin). Het concept is uniek voor Marokko en delen van Andalusië.

Dar

"Dar" betekent gewoon "huis". Een dar is een kleinere variant van een riad: meestal zonder fontein, met een kleinere binnenplaats die soms gewoon een lichtschacht is. Dars zijn meer woonhuis dan paleis.

Voor verblijf: een echte riad heeft een grotere "wow"-factor (binnenplaats met fontein), een dar is intiemer en vaak goedkoper.

Kasbah

Een versterkte residentie of kasteel, traditioneel uit aarde-leem (pisé). Twee betekenissen:

1. Een fort op een heuvel. Zoals de Kasbah des Oudayas in Rabat, of de Kasbah in Tanger. Vroeger residentie van de gouverneur.
2. Een versterkt familie-huis in het zuiden. Veel kasbahs vind je in de Drâa- en Dadès-vallei, gebouwd door rijke Berber-families voor bescherming.

Beroemde kasbahs: Aït Ben Haddou (UNESCO, ksar maar vol kasbahs), Kasbah Telouet, Kasbah Taourirt in Ouarzazate.

Ksar (meervoud: ksour)

Een ksar is een hele versterkte dorp, niet één gebouw. Een verzameling van wonigen, opslagruimtes en stallen achter dezelfde hoge muren, voor bescherming tegen plunderaars. Vooral in het zuiden van Marokko en de Sahara-rand.

• Aït Ben Haddou: beroemdste ksar van Marokko, UNESCO-erfgoed sinds 1987. Locatie van Gladiator, Game of Thrones, Lawrence of Arabia.
• Aït Arbi: in de Dadès-vallei, minder bezocht.
• Tamnougalt: in de Drâa-vallei, een van de oudste.

Madrasa

Een islamitische religieuze school, traditioneel ook een internaat voor studenten van buiten de stad. De architectuur is een hoogtepunt van Marokkaanse kunst: zellige tegels, gesneden cederhout, kalligrafie in stuc.

Beroemde madrasa's open voor bezoek:

• Bou Inania madrasa Fez: 14e eeuw, indrukwekkende plafonds.
• Bou Inania madrasa Meknes: kleinere versie, prachtige binnenplaats.
• Madrasa Ben Youssef Marrakech: 16e eeuw, na restauratie heropend.
• Madrasa al-Attarine Fez: intieme schaal, vlakbij de Qarawiyyin.

Het zellige-handwerk

Zellige is de geometrische tegelpatroon-traditie van Marokko, gemaakt door tegels handmatig in stukjes te hakken. Een meester-zellige-maker (maâlem) leert het vak in 10 jaar.

Echt zellige onderscheidt zich van moderne na-makers door de imperfectie: handgehakte randjes hebben kleine variatie, machine-gemaakt is identiek. Zoek naar oneffenheid voor authenticiteit.

Andalusisch-Marokkaanse stijl

Veel van wat we nu "Marokkaans" noemen is eigenlijk Andalusisch — van moslim Spanje (711-1492). Toen christelijke koningen de Moren verdreven uit Spanje, kwamen velen naar Marokko en bouwden in hun eigen stijl. De steden Fez en Tetouan kregen toen hun karakteristieke uiterlijk.

Conclusie

Marokkaanse architectuur is geen één-stijl. Het is een mengeling van Berber-traditie (kasbahs, ksour), Andalusisch erfgoed (riads, madrasa's), Romeinse invloeden (Volubilis), en koloniale Frans-art-deco (Casablanca). Door de termen te kennen zie je de stratificatie. Een kasbah in de Atlas, een riad in Marrakech, een ksar in de Dadès-vallei: drie totaal verschillende werelden, die samen Marokko vormen.

Verder lezen: Riad of hotel voor verblijfskeuze of regio koningssteden voor de bestemmingen waar je deze architectuur ziet.